گاومیش بعنوان یک دام بومی تقریبا فراموش شده با قدرت عجیب سازگاری خود توانسته ، نسل خود را طی هزاران سال دست نخورده و خالص حفظ نموده و حتی در سراسر گیتی گسترش پیدا کند، به طوری که در حال حاضر در بیش از 42 کشور دنیا پراکندگی دارد و نقش ویژهای در اقتصاد این کشورها بازی میکند.
جمعیت گاومیش در دنیا 29/185 میلیون راس تخمین زده میشود ، طبق آمار سال 1388، جمعیت گاومیش در ایران حدود 459 هزار راس برآورد شده که اکثریت این جمعیت در استانهای خوزستان (28%)آذربایجان غربی (26%)آذربایجان شرقی (20%) اردبیل (16%) و استانهای گیلان، مازندران و گلستان (حدود 8%) و البته سایر نقاط ایران پراکنده شده است.
با توجه به نوع پراکندگی، سازگاری این دام با انواع شرایط آب و هوایی مشخص می شود همین خصوصیت در کنار مقاومت در برابر بیماریها و انواع پارازیت ها باعث ماندگاری و رشد گاومیش در طی سالیان متمادی شده است.
فیزیولوژی شکمبه منحصر به فرد ، فلور میکروبی بسیار پیشرفته در کنار نیاز حداقلی به مواد مغذی برعکس گاو ، این حیوان را در زمره قانعترین دامهای اهلی قرار داده و نگهداری آن را با توجه به تولیدات ارزشمند و غنی گاومیش از نظر اقتصادی، کاملا توجیه پذیر ساخته است. با توجه به قرار داشتن جمعیت اصلی گاومیش کشور در کنار صنایع کشاورزی و غذایی کشور، ضایعات تولیدی این بخشها میتواند درصد قابل توجهی از نیاز غذایی این حیوان را مرتفع ساخته که این امر علاوه بر در آمدزایی بیشتر برای صنایع مذکور، که زمانی این ضایعات به عنوان دورریز مشکلاتی را ایجاد میکرد، باعث کاهش قابل توجه قیمت تمام شده خوراک گاومیش میشود که درصد بالایی از هزینهها را به خود اختصاص میدهد.
برخی از خصوصیات تغذیه ای گاومیش
ـ نگهداری طولانیتر خوراک در دستگاه گوارش
ـ ماده خشک مصرفی بیشتر
ـ استفاده مطلوب از نیتروژن آمونیاکی
ـ فلور میکروبی بسیار پیشرفته
ـ عملکرد چرای بیشتر
ـ توانایی بیشتر در استفاده از علوفه و مواد خشبی با فیبر بالا
طبق آمار مرکز اصلاح نژاد کشور، تولید شیر نژادهای ایرانی 1200 تا 1600 کیلوگرم در طی یک دوره شیردهی (معمولا 210 تا 220 روز) می باشد که البته این امر در شرایط سنتی و بدون در نظر گرفتن پتانسیل واقعی گاومیش رکورد گیری شده است ، ولی باز با این شرایط، به دلیل قیمت حداقل 2 برابری شیر گاومیش در برابر شیر گاو و پایین بودن هزینههای نگهداری و تولید، پرورش این دام کاملا توجیهپذیر است.
هرچند به نظر با رعایت شرایط حداقلی مانند اصلاح تغذیه مناسب و متناسب و همچنین رعایت برنامه به گزینی و انتخاب، این رکوردها به راحتی تغییر میکند ضمن اینکه تعدادی از دامداران در حال تجربه این شرایط و تغییرات هستند. علاوه براین، در برخی نقاط شیر گاومیش قیمت واقعی خود را نیافته و با اندیشیدن تمهیداتی از قبیل توجه به صنایع تبدیلی، توسعه سکوهای جمع آوری شیرگاومیش و خرید به قیمت مناسب و تضمینی از دامدار میتواند ترغیبی برای تولید بیشتر و توسعه گاومیش باشد.
علاوه بر ویژگیهای فوق، تولیدات گاومیش با خصوصیات بیولوژیکی و غذایی عالی، میتواند جایگزین گوشت و لبنیات سایر دامها در سبد غذایی خانوادهها شود. شیر گاومیش به دلیل دارا بودن ماده خشک بالاتر از گاو دارای عملکرد بسیار بهتری نسبت به شیر گاو در صنایع لبنی می باشد:
- 58% کلسیم بیشتر از شیر گاو
- 43% کلسترول کمتر از شیر گاو
- 40% پروتئین بیشتر از شیر گاو
این موضوع در مورد گوشت گاومیش نیز صدق می کند بطوریکه یک تحقیق نشان میدهد گوشت گاومیش از نظر 3 پارامتر چربی، کلسترول و کالری، به صورت معنی داری پایینتر از گوشت گوساله گاو و مرغ قرار دارد.
با تمام این تفاسیر، گاومیش در ایران تقریبا به فراموشی سپرده شده و کمتر به آن توجه میشود. این در حالیست که دارای پتانسیل بالقوهای در این زمینه هستیم و توانایی شکوفا شدن این فعالیت در کشورنیز کاملا فراهم است .هر چند طی دو سه سال اخیر حرکات جسته و گریختهای، آنهم به نظر تا حدودی احساسی در زمینه واردات اسپرم و جنین از طرف مرکز اصلاح نژاد کشور، صورت گرفت ولی این گونه فعالیتهای مطالعه نشده ، غیر فنی و مقطعی نمیتواند کاری از پیش برده و این امر نیازمند برنامهریزی و مطالعه دقیقتری است که پیش زمینه آن اعتقاد به این دام وآگاهی و شناخت از آن میباشد.
حال که برخی دامداران به صورت خودجوش و از روی علاقهمندی به سمت این فعالیت رفتهاند و حتی گامهای اولیهای را در صنعتی کردن پرورش گاومیش برداشتهاند، ضرورت دارد مسئولان جهاد کشاورزی به عنوان سیاستگذاران اصلی دامپروری کشور، مرکز اصلاح نژاد کشور و بخش های تحقیقاتی و دانشگاهی پای به عرصه گذاشته و این حرکت را به نوعی سازماندهی و رهبری کنند. صرف واردات اسپرم و یا جنین از کشورهای پیشرو در این صنعت، آن هم بدون در نظر گرفتن پتانسیل های موجود در کشور، نه تنها نمیتواند ره را یک شبه! بپیماید، بلکه به بیراهه نیزخواهد رفت. البته منکر استفاده از تجربیات سایر کشورها در این زمینه نیستیم ولی تا زمانی که که موقعیت و جایگاه و همچنین توانایی خود را در این زمینه، نشناسیم نمی توان بطور دقیق در خصوص چارهاندیشی برای رفع مشکلات و ارائه راهکارها اظهار نظر کرد.
راهکارهای پیشنهادی برای توسعه پرورش گاو میش
لذا در قدم اول توصیه میشود توسعه گاومیش در کشور با تعریف ردیف بودجهای خاص توسط جهاد کشاورزی به عنوان یک طرح ملی معرفی گردد و با گسترده کردن چتر حمایتی توسط دولت و مامور کردن همه بخشها، سیاستگذاری در پشتیبانی از پروژه ها و صنایع وابسته به گاومیش، گام اساسی در این زمینه برداشته شود.
- تعریف سرفصلی مجزا برای اعطای وامهای با بهره کم به دامداران در جهت صنعتی کردن گاومیش
- حمایت از تولیدات این بخش با فعال کردن و توسعه صنایع تبدیلی و بسته بندی (لبنیات و گوشت...)
- حمایت از طرح های تحقیقاتی و دانشگاهی در زمینه گاومیش
مرکز اصلاح نژاد کشور به عنوان بخش فنی با بکارگیری افراد خبره ، دانشگاهیان و محققان ضمن جمعآوری اطلاعات و آمار دقیق و صحیح ، نسبت به ساماندهی مراکز پرورش گاومیش و تحت پوشش قرار دادن آنها اقدام نماید.
- تعریف استانداردهای صنعتی کردن پرورش گاومیش در همه زمینهها، متناسب با امکانات و شرایط هر منطقه و ترغیب دامداران سنتی به استفاده از این استاندارها به منظور دستیابی به پتانسیل ژنتیکی واقعی گاومیش های کشور
- شناسایی گله های بزرگ و همچنین دامهای برتر و معرفی آنها در غالب جشنواره ها
- فعال کردن مراکز اصلاح نژاد جبل و درآویزه و تاکید بر انجام شرح وظایف واقعی این مراکز که انتخاب دام های برتر برای تولید ذخائر ژنتیکی و رصد بلند مدت و مستمر برای تولید محصولی پروف شده و قابل استناد
ـ مراکز تحقیقاتی و دانشگاهی نیز باید در کنار مسئولین امر، راههای توسعه سریعتر و علمی را با انجام تحقیقات کاربردی و قابل اجرا در کشور با بومی سازی آن به سرانجام برسانند. به نظر واحد درسی پرورش گاومیش باید از حالت اختیاری خارج و بعنوان یک سرفصل اصلی ارائه گردد.
رشد و گسترش پرورش گاومیش در دنیا روزافزون بوده و اهمیت و استراتژیک بودن این دام را می رساند که انصافاً، لقب دام برتر هزاره سوم شایسته گاومیش می باشد.با اینکه این دام بومی کشور ما بوده ، روا نیست از قافله این رشد و توسعه عقب بمانیم و البته شرایط پیش رو ، به ناچار ما را نیز به سمت و سوی این "دام آینده" خواهد برد.مطمئنا در آینده بیشتر از گاومیش خواهیم شنید.
